Ілік септік + Тәуелдік жалғауы
Бұл бөлімде қазақ тіліндегі ең маңызды құрылымдардың бірі қарастырылады.
Прологтың алғашқы сөйлемдерінің өзінде бұл құрылым бірнеше рет кездеседі.
Мәтіннен
Бір нәрсенің шетінде тұру ешқашан оңай емес.
...аурухана ғимаратының төбесі...
Тек сынған көше шамдарының әлсіз жарығы...
...ағаштардың бұтақтарынан...
Құрылымы
X-ның / -нің / -дың / -дің / -тың / -тің + Y-ы / -і / -сы / -сі
Бұл құрылым қазақ тілінде «бір нәрсенің екінші нәрсеге тиесілі екенін» немесе «бір заттың екінші заттың бөлігі екенін» білдіреді.
аурухана ғимараты + -ның + төбе + -сі
= аурухана ғимаратының төбесі
The roof of the hospital building
көше шамдары + -ның + жарық + -ы
= көше шамдарының жарығы
The light of the street lamps
Неге екі жалғау қолданылады?
Қазақ тілінде иелік қатынас көбіне екі бөліктен тұрады.
| Иесі | Иелік жалғауы | Зат | Тәуелдік жалғауы |
|---|---|---|---|
| ағаш | -тың | бұтақ | -ы |
| аурухана | -ның | төбе | -сі |
| адам | -ның | аты | -ы |
Жалғаулар қалай таңдалады?
Ілік септігінің жалғауы сөздің соңғы дыбысына және жуан-жіңішкелігіне байланысты өзгереді.
| Жалғау | Қашан қолданылады? | Мысал |
|---|---|---|
| -ның | Дауысты немесе үнді дыбыстан кейін (жуан сөз) | нәрсенің, аурухананың |
| -нің | Дауысты немесе үнді дыбыстан кейін (жіңішке сөз) | әлемнің, адамның |
| -дың / -дің | Ұяң дауыссыздан кейін | қағаздың, сөздің |
| -тың / -тің | Қатаң дауыссыздан кейін | қорқыныштың, шеттің |
Жалғаудың түрін таңдағанда қазақ тілінің үндестік заңы сақталады. Сондықтан барлық сөз бірдей жалғауды қабылдамайды.
Тәуелдік жалғауы
Ілік септігінен кейін келетін сөз көбіне тәуелдік жалғауын қабылдайды.
| Негізгі сөз | Тәуелдік тұлғасы | Мәтіннен |
|---|---|---|
| төбе | төбесі | аурухана ғимаратының төбесі |
| жарық | жарығы | көше шамдарының жарығы |
| бұтақ | бұтақтары | ағаштардың бұтақтары |
| ат | аты | өз атын да білмейді |
Басқаша айтқанда, бірінші сөз «кімнің?» немесе «ненің?» деген сұраққа жауап берсе, екінші сөз тәуелдік жалғауымен келеді.
Тағы бірнеше мысал
адамның аты
қала көшесінің шамдары
кітаптың мұқабасы
үйдің есігі
Жатыс септік (-да/-де/-та/-те)
Прологта өте жиі кездесетін тағы бір септік — жатыс септік. Ол бір нәрсенің қайда орналасқанын немесе әрекеттің қай жерде болып жатқанын білдіреді.
Мәтіннен
Бір нәрсенің шетінде тұру ешқашан оңай емес.
...аурухана ғимаратының төбесі болса...
...ауада бей-берекет шыр айналдырады.
...өз санасында қатып қалған шектеулер...
...пальтосының ішкі қалтасында қалдырған телефоны...
Жасалуы
Жатыс септігінің жалғаулары:
-да / -де / -та / -те
Олар сөздің соңғы дыбысына және үндестік заңына байланысты өзгереді.
| Жалғау | Мысал | Мағынасы |
|---|---|---|
| -да | ауада | in the air |
| -де | шетінде | at the edge |
| -да | санасында | in his mind |
| -да | қалтасында | in his pocket |
«Шетінде» сөзі қалай жасалған?
= нәрсенің шетінде
at the edge of something
Бұл жерде бір сөздің ішінде бірнеше грамматикалық элемент қатар қолданылған:
- шет — түбір;
- -і — тәуелдік жалғауы;
- -нде — жатыс септік.
Қазақ тілінде бірнеше жалғаудың бір сөздің құрамында қатар келуі өте жиі кездеседі.
Тағы бірнеше мысал
Үстелдің үстінде кітап жатыр.
Бала бөлмеде отыр.
Құс ағашта отыр.
Телефон қалтада емес.
Қысқаша қорытынды
Бұл бөлімде прологтан алынған екі маңызды грамматикалық құрылымды қарастырдық:
- Ілік септік + тәуелдік жалғауы — бір нәрсенің кімге немесе неге тиесілі екенін білдіреді.
- Жатыс септік — бір нәрсенің қай жерде орналасқанын білдіреді.
кімнің? / ненің? → аурухана ғимаратының
несі? → төбесі
қайда? → шетінде
Жиі жіберілетін қате
Қазақ тілінде ағылшын тіліндегідей «of» немесе «in» деген жеке сөз қолданылмайды. Олардың мағынасы көбіне жалғаулар арқылы беріледі.
| Ағылшынша | Қазақша |
|---|---|
| the roof of the hospital | аурухананың төбесі |
| at the edge | шетінде |
| in the air | ауада |
| the light of the street lamps | көше шамдарының жарығы |
Өзіңіз тексеріңіз
Төмендегі сөйлемдердегі бос орындарға қажетті жалғауды қойыңыз.
- Аурухана ғимараты___ төбесі өте биік.
- Жел жапырақтарды ауа___ шыр айналдырады.
- Көше шамдары___ жарығы өте әлсіз.
- Ағаштар___ бұтақтары желден дірілдеп тұр.
- Ол аурухана төбесі___ тұр.
Жауаптары
- Аурухана ғимаратының төбесі өте биік.
- Жел жапырақтарды ауада шыр айналдырады.
- Көше шамдарының жарығы өте әлсіз.
- Ағаштардың бұтақтары желден дірілдеп тұр.
- Ол аурухана төбесінде тұр.