Табыс септік және Барыс септік
Бұл бөлімде қазақ тіліндегі екі маңызды септік қарастырылады: табыс септік және барыс септік.
Екеуі де пролог мәтінінде кездеседі және сөйлемдегі сөздердің бір-бірімен байланысын түсінуге көмектеседі.
1. Табыс септік
Табыс септік қимылдың немесе әрекеттің кімге немесе неге бағытталғанын білдіреді.
Ол көбіне «кімді?» немесе «нені?» деген сұрақтарға жауап береді.
Мәтіннен
Жел екпіні табиғи түсін сақтап қалған жапырақтарды әлі де дірілдеп тұрған жалаңаш ағаштардың бұтақтарынан жұлып әкетіп...
...оларды ауада бей-берекет шыр айналдырады.
...өз атын да білмейді.
...оның шақыруына жетер еді деп ойлайды.
Табыс септігінің сұрақтары
| Сұрақ | Мысал |
|---|---|
| Кімді? | адамды |
| Нені? | жапырақтарды |
Табыс септігінің негізгі жалғаулары:
-ны / -ні / -ды / -ді / -ты / -ті
нені? → жапырақтарды
нені? → атын
«Жапырақтарды» сөзі
Мәтіндегі жапырақтарды сөзіне назар аударайық.
= жапырақтарды
Мұнда -тар — көптік жалғауы, ал -ды — табыс септігінің жалғауы.
Яғни бір сөзге бірнеше грамматикалық жалғау бірінен кейін бірі жалғана алады.
Табыс септігінің жалғауы
Табыс септігінің жалғауы сөздің соңғы дыбысына және сөздің жуан немесе жіңішке болуына байланысты өзгереді.
| Жалғау | Мысал |
|---|---|
| -ны | ананы |
| -ні | әжені |
| -ды | адамды |
| -ді | сөзді |
| -ты | жапырақты |
| -ті | мектепті |
Мәтіндегі жапырақтарды сөзінде жалғау бірден түбірге емес, көптік жалғауынан кейін жалғанып тұр:
жапырақ + тар + ды
Табыс септігі мен тәуелдік жалғауы
Прологтағы атын сөзі ерекше назар аударуға тұрарлық.
...тіпті өз атын да білмейді.
Бұл жерде ат сөзі алдымен тәуелдік жалғауын қабылдайды, содан кейін табыс септігі жалғанады.
= атын
кімнің? → оның
нені? → атын
Сондықтан қазақ тілінде жалғаулардың белгілі бір ретпен орналасатынын көруге болады:
түбір → тәуелдік жалғауы → септік жалғауы
2. Барыс септік
Барыс септік әрекеттің немесе қозғалыстың бағытын білдіреді.
Ол «кімге?», «неге?», «қайда?» деген сұрақтарға жауап бере алады.
Мәтіннен
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой, әлем өз ырғағын әдейі өзгертіп, оның шақыруына жетер еді деп ойлайды.
...оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
...оған қараудың өзі ауыр.
Бұл мысалдарда барыс септігі әрекеттің белгілі бір бағытқа немесе нысанға бағытталғанын көрсетеді.
Барыс септігінің жалғаулары
Барыс септігінің негізгі жалғаулары:
-ға / -ге / -қа / -ке
Жалғаудың түрі сөздің соңғы дыбысына және сөздің жуан немесе жіңішке болуына байланысты өзгереді.
| Жалғау | Мысал | Сұрақ |
|---|---|---|
| -ға | әлемге емес, қалаға | қайда? |
| -ге | оған | кімге? |
| -қа | шетке | қайда? |
| -ке | шетке | қайда? |
Прологта барыс септігінің ең анық мысалдарының бірі:
оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
Мұнда оған сөзі «кімге?» деген сұраққа жауап береді.
«Оған» сөзі қалай жасалған?
= оған
кімге? → оған
Бұл жерде есімдік барыс септігінде тұр. «Ол» сөзіне барыс септігінің жалғауы жалғанғанда оған формасы пайда болады.
Екі септікті салыстырайық
| Септік | Сұрақ | Мысал | Мағынасы |
|---|---|---|---|
| Табыс септік | кімді? нені? | жапырақтарды | әрекеттің нысаны |
| Барыс септік | кімге? неге? қайда? | оған | бағыт немесе нысана |
Мағынаны салыстырып көріңіз
Нені жұлып әкетті?
→ жапырақтарды
Кімге мүмкіндік бермейді?
→ оған
Бірінші сөйлемде әрекет белгілі бір затқа бағытталған. Сондықтан табыс септігі қолданылады.
Екінші сөйлемде әрекеттің кімге қатысты екені көрсетіледі. Сондықтан барыс септігі қолданылады.
Табыс септік пен барыс септікті ажырату
Бұл екі септік кейде ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ олардың сөйлемдегі қызметі әртүрлі.
| Септік | Негізгі мағынасы | Сұрақ | Мысал |
|---|---|---|---|
| Табыс септік | Әрекеттің тікелей нысаны | кімді? нені? | жапырақтарды жұлу |
| Барыс септік | Бағыт, нысана | кімге? неге? қайда? | оған мүмкіндік беру |
Прологтағы сөйлемді талдайық
Жел екпіні табиғи түсін сақтап қалған жапырақтарды әлі де дірілдеп тұрған жалаңаш ағаштардың бұтақтарынан жұлып әкетіп, оларды ауада бей-берекет шыр айналдырады.
Бұл сөйлемде екі табыс септігі бар:
- жапырақтарды — нені жұлып әкетіп?
- оларды — нені шыр айналдырады?
Екі сөз де әрекеттің тікелей нысанын көрсетіп тұр.
Есте сақтаңыз
Табыс септік: әрекет нені? немесе кімді? қамтиды.
Барыс септік: әрекет кімге?, неге? немесе белгілі бір қайда? бағытына бағытталады.
Өзіңіз тексеріңіз
Төмендегі сөйлемдерден табыс немесе барыс септігіндегі сөзді табыңыз.
- Жел жапырақтарды жұлып әкетті.
- Оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
- Ол өз атын да білмейді.
- Олар әлемнің шақыруына жетер еді.
- Ол оларды ауада шыр айналдырады.
Жауаптары
- жапырақтарды — табыс септік.
- оған — барыс септік.
- атын — табыс септік.
- шақыруына — барыс септік.
- оларды — табыс септік.