Күрделі сөйлемдер және жалғаулықтар
Бұл бөлім прологтағы соңғы грамматикалық сабақ болып табылады.
Алдыңғы бөлімдерде жеке грамматикалық құрылымдарды қарастырдық. Енді сол құрылымдардың ұзақ әрі күрделі сөйлемдердің ішінде қалай байланысатынына назар аударамыз.
Прологта бір сөйлемнің ішінде бірнеше әрекет, себеп, қарама-қайшылық немесе шарт қатар беріледі. Мұндай сөйлемдерді түсіну үшін олардың бөліктерінің бір-бірімен қалай байланысқанын анықтау маңызды.
1. «Өйткені» — себепті білдіру
Прологтағы маңызды жалғаулықтардың бірі — өйткені.
Ол бір ойдың немесе әрекеттің себебін түсіндіреді.
Прологтан:
Өйткені ол тұрған жерін тани алмайды, болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды, тіпті өз атын да білмейді.
Бұл сөйлемнің алдында кейіпкердің жағдайы сипатталған. Өйткені сөзі одан кейін сол жағдайдың себебін түсіндіретін бөлікті бастайды.
Өйткені + себеп
Бұл жерде өйткені ағылшын тіліндегі because сөзіне сәйкес келеді.
2. «Өйткені» сөзінен кейін бірнеше себептің берілуі
Прологтағы сөйлемде бір ғана себеп айтылмайды. Бірнеше себеп қатар беріледі:
ол тұрған жерін тани алмайды, болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды, тіпті өз атын да білмейді.
Бұл үш әрекет бір-біріне қатар қойылып, кейіпкердің қаншалықты ауыр жағдайда екенін көрсетеді.
Оларды жеке сөйлемдерге де бөлуге болады:
Ол тұрған жерін тани алмайды. Ол болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды. Ол өз атын да білмейді.
Бірақ автор олардың барлығын бір сөйлемге біріктіреді. Осылайша себептердің бір-бірімен байланысы күшейеді.
3. «Ал» — жаңа ойға немесе қарама-қарсы жағдайға өту
Прологта ал жалғаулығы да бірнеше рет қолданылады.
Мысалы:
Ал жоғарыда күн күркіреп, найзағай жарқылдап...
Мұнда ал алдыңғы сипаттамадан жаңа кеңістікке және жаңа әрекеттерге назар аударады.
Ал сөзінің негізгі қызметтерінің бірі — екі ойды байланыстыру немесе сөйлемнің назарын бір нысаннан екіншісіне ауыстыру.
Бір жағдай. ↓ Ал + басқа жағдай.
Кейбір контексте ал қарама-қарсылықты да білдіреді:
Бір нәрсе осылай, ал екінші нәрсе басқаша.
4. «Бірақ» — қарама-қарсылықты білдіру
Бірақ жалғаулығы бір-біріне қарама-қарсы екі ойды немесе жағдайды байланыстырады.
Прологтағы нақты мысал:
Бірақ соған қарамастан, ол өз санасында қатып қалған шектеулер жиынтығының ішінде тұтқын болып қалғысы келмейді.
Мұнда бірақ кейіпкердің жағдайына қарамастан оның басқа бір қалауы бар екенін көрсетеді.
жағдай ↓ Бірақ ↓ қарама-қарсы ой / әрекет
Бірақ ағылшын тіліндегі but сөзіне сәйкес келеді.
5. «Сондықтан» — себеп пен нәтижені байланыстыру
Сондықтан сөзі алдыңғы айтылған жағдайдың нәтижесін немесе сол жағдайға байланысты жасалған қорытындыны білдіреді.
Прологтан:
Сондықтан да ол дәл қазір аурухана төбесінің шетінде тұрған кезде, аяқтары дірілдеп, оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
Бұл жерде алдымен кейіпкердің бұрынғы қорқыныштары мен ішкі жағдайы сипатталады. Одан кейін сондықтан сөзі сол жағдайдың нәтижесіне көшеді.
себеп / алдыңғы жағдай ↓ сондықтан ↓ нәтиже
Яғни:
X болды. Сондықтан Y болды.
Сондықтан ағылшын тіліндегі therefore / so мағынасына жақын.
6. «Тіпті» — ойды күшейту
Прологта тіпті сөзі де кездеседі.
Өйткені ол тұрған жерін тани алмайды, болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды, тіпті өз атын да білмейді.
Тіпті белгілі бір ақпараттың күтілгеннен де маңызды немесе шектен шыққан деңгейін көрсету үшін қолданылады.
Бұл сөйлемде ой біртіндеп күшейеді:
тұрған жерін тани алмайды ↓ болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды ↓ тіпті өз атын да білмейді
Соңғы бөлік алдыңғы екі ойды күшейтіп тұр.
Сондықтан тіпті сөзін ағылшын тіліндегі even сөзімен салыстыруға болады.
7. Жалғаулықтар сөйлемнің логикасын көрсетеді
Прологты оқығанда жалғаулықтарға назар аудару ұзақ сөйлемдердің мағынасын түсінуді жеңілдетеді.
| Сөз | Негізгі қызметі |
|---|---|
| өйткені | себепті түсіндіреді |
| ал | ойды жалғастырады немесе салыстырады |
| бірақ | қарама-қарсылықты білдіреді |
| сондықтан | нәтижені немесе қорытындыны білдіреді |
| тіпті | ойды күшейтеді |
8. Бір сөйлемде бірнеше грамматикалық құрылымның қатар келуі
Прологтың әдеби стилінде бір сөйлемнің ішінде бірнеше грамматикалық құрылым жиі қатар қолданылады.
Мысалы:
Егер ол зеріге алса, жаңа нәрсе үйрене бастар еді.
Бұл сөйлемде біз алдыңғы бөлімдерде қарастырған бірнеше құрылым бар:
Егер + зеріге алса + жаңа нәрсе үйрене бастар еді
Мұнда:
- егер → шартты мағынаны бастайды;
- зеріге алса → шартты рай;
- үйрене бастар еді → шарттың ықтимал нәтижесі.
Яғни бір ғана сөйлемнің ішінде бірнеше грамматикалық элемент бірігіп, толық логикалық байланыс жасайды.
9. «Егер» құрылымдарының бірінен кейін бірі келуі
Прологтағы тағы бір ерекше үзінді:
Егер ол зеріге алса, жаңа нәрсе үйрене бастар еді. Егер жаңа нәрсе бастаса, оның алдында әртүрлі жолдар ашылар еді. Егер сол жолдар ашылса, ол қандай да бір үмітке сүйене алар еді.
Бұл жерде үш шартты сөйлем бірінен кейін бірі орналасқан.
Егер A болса → B болар еді. Егер B болса → C болар еді. Егер C болса → D болар еді.
Осылайша автор кейіпкердің ойындағы мүмкіндіктерді бір-бірімен байланыстырады.
Бірінші шарттың нәтижесі келесі шартқа айналады:
зерігу ↓ жаңа нәрсе бастау ↓ жаңа жолдардың ашылуы ↓ үмітке сүйену
Бұл жерде грамматика тек сөйлем құру үшін ғана қолданылып тұрған жоқ. Ол кейіпкердің ойлау процесін де көрсетеді.
10. «Ал» арқылы сөйлем ішінде ойдың өзгеруі
Прологта ал сөзі кейде жаңа ойға көшу үшін қолданылады.
Мысалы:
Ал сырт көзге қарағанда, қараңғылыққа сіңіп кеткен ер адамның сұлбасы төмендегі қозғалыссыз көлік ағынына құлағалы тұрғандай көрінеді.
Мұнда ал сөзінен кейін автор кейіпкердің ішкі жағдайынан сырт көзге көрінетін жағдайға ауысады.
ішкі жағдай ↓ ал ↓ сырт көзге көрінетін жағдай
Сондықтан ал сөзін әрдайым тек «бірақ» деп аударуға болмайды. Оның нақты қызметі сөйлемнің контекстіне байланысты.
Ол:
- екі нәрсені салыстыра алады;
- қарама-қарсылықты көрсете алады;
- жаңа ойға ауыса алады;
- сөйлемдегі назарды басқа нысанға бағыттай алады.
11. «Бірақ» пен «ал» айырмашылығы
Бұл екі сөз кей жағдайда ұқсас көрінгенімен, олардың қолданылуы бірдей емес.
| Сөз | Негізгі реңкі |
|---|---|
| бірақ | анық қарама-қарсылық |
| ал | салыстыру, ой ауыстыру немесе қарама-қарсылық |
Мысалы:
Мен барғым келеді, бірақ уақыт жоқ.
→ екі ойдың арасында анық қарама-қарсылық бар.
Мен кітап оқыдым, ал ол музыка тыңдады.
→ екі адамның әрекеті салыстырылып тұр.
Сондықтан прологты оқығанда жалғаулықтың мағынасын жеке сөз ретінде емес, сөйлемдегі қызметі арқылы түсінген дұрыс.
12. Ұзақ сөйлемді бөліктерге бөлу
Қазақ тіліндегі әдеби мәтінде ұзақ сөйлемді түсіну үшін оны бірден толық аударуға тырыспай, алдымен мағыналық бөліктерге бөлуге болады.
Прологтағы мына сөйлемге назар аударыңыз:
Бір нәрсенің шетінде тұру ешқашан оңай емес. Әсіресе адам өзінің қалай және не үшін дәл осы жағдайға тап болғанын түсіне алмаса.
Екінші сөйлемді мағыналық жағынан былай бөлуге болады:
адам + өзінің қалай және не үшін + дәл осы жағдайға тап болғанын + түсіне алмаса
Мұнда түсіне алмаса шартты райдың болымсыз түрін білдіреді:
түсін + е + ал + ма + са → түсіне алмаса
Яғни:
түсіне алмаса → егер түсіне алмаса → егер түсіне алатын мүмкіндігі болмаса
Бұл мысал бір сөйлемнің ішінде бірнеше грамматикалық құрылымның қатар қолданылатынын тағы бір рет көрсетеді.
13. «Қалай және не үшін» — екі сұрау сөзінің қатар қолданылуы
Сол сөйлемдегі тағы бір маңызды құрылым:
...өзінің қалай және не үшін дәл осы жағдайға тап болғанын...
Мұнда екі сұрау мәнді сөз бір құрылымға біріктірілген:
қалай → қандай жолмен? не үшін → қандай себеппен?
Екеуі де тап болғанын етістігіне қатысты.
Яғни:
қалай тап болғанын + не үшін тап болғанын
деген екі мағына бір сөйлемнің ішінде қатар берілген.
14. Пролог грамматикасының негізгі құрылымдарын біріктіру
Осы соңғы бөлімде пролог бойында кездесетін бірнеше құрылымның бір сөйлемде қатар келе алатынын көрдік.
| Құрылым | Мысал | Қызметі |
|---|---|---|
| Ілік + тәуелдік | аурухана ғимаратының төбесі | иелік қатынас |
| Жатыс септік | шетінде | орын / орналасу |
| Табыс септік | жапырақтарды | тура толықтауыш |
| Шартты рай | зеріге алса | шарт |
| Қалау құрылымы | болғысы келеді | қалау |
| Болымсыз қалау | қалғысы келмейді | қаламау |
| Жалғаулық | өйткені | себеп |
| Жалғаулық | бірақ | қарама-қарсылық |
| Жалғаулық | сондықтан | нәтиже |
Қорытынды
Осы бөліммен бірге прологқа арналған грамматика сабақтарының негізгі бөлігін аяқтадық.
Прологты оқу кезінде ұзақ сөйлемдерден қорықпау керек. Алдымен сөйлемдегі жалғаулықтарды, шартты құрылымдарды, септік жалғауларын және етістік формаларын анықтап, содан кейін олардың бір-бірімен қалай байланысқанын қарастырған дұрыс.
Прологтың грамматикасын түсінудің негізгі жолы:
1. Сөйлемнің негізгі етістігін табу. 2. Септік жалғауларын анықтау. 3. Шарт, себеп, нәтиже немесе қарама-қарсылықты білдіретін сөздерді табу. 4. Қосымша грамматикалық құрылымдарды бөлу. 5. Соңында сөйлемнің толық мағынасын біріктіру.
Осы тәсіл арқылы күрделі әдеби сөйлем де бірнеше қарапайым грамматикалық бөлікке бөлініп, түсінікті бола бастайды.
Прологтағы грамматикалық құрылымдар енді жеке-жеке емес, біртұтас мәтіннің ішінде қарастырылады. Бұл қазақ тіліндегі әдеби мәтінді өздігінен талдауға алғашқы қадам болады.