Қалау мен ниетті білдіру: -ғысы келеді / -ғысы келмейді
Бұл бөлімде прологта кейіпкердің белгілі бір әрекетті жасағысы келетінін немесе жасағысы келмейтінін білдіретін маңызды құрылым қарастырылады.
Қазақ тілінде адамның бір нәрсені қалау мағынасын білдіру үшін етістікке арнайы форма жалғанып, одан кейін келу етістігі қолданылады.
Прологта бұл құрылым кейіпкердің ішкі қалауын көрсету үшін ерекше маңызды.
1. «-ғысы келеді» құрылымы
Прологтағы ең анық мысалдардың бірі:
Ол жай ғана қайғылы болғысы келеді.
Мұндағы болғысы келеді тіркесі «оның қайғылы болу тілегі бар» деген мағынаны білдіреді.
Құрылымға назар аударайық:
бол + ғы + сы + кел + еді → болғысы келеді
Мұнда келу етістігі өзінің тура «келу» мағынасында тұрған жоқ. Ол басқа етістікпен тіркесіп, адамның белгілі бір әрекетті жасауға деген қалауын білдіреді.
Сондықтан:
болғысы келеді = болуды қалайды = оның болғысы келеді
Бұл құрылымның жалпы үлгісі:
етістік + -ғы / -гі / -қы / -кі + тәуелдік жалғауы + келеді
2. «-ғысы келеді» құрылымының мағынасы
Бұл құрылым адамның ішкі қалауын, тілегін немесе белгілі бір әрекетті жасауға деген ниетін білдіреді.
Прологтағы сөйлем:
Ол жай ғана қайғылы болғысы келеді.
Мұнда кейіпкердің нақты не істеп жатқаны емес, оның қандай күйде болуды қалайтыны көрсетіледі.
Салыстырыңыз:
Ол қайғылы. → Оның қазіргі күйі қайғылы. Ол қайғылы болғысы келеді. → Ол қайғылы болуды қалайды.
Яғни -ғысы келеді адамның қазіргі жағдайын емес, оның қалауын көрсетеді.
3. Неліктен «-сы» жалғанады?
Бұл құрылымның маңызды ерекшелігі — -ғы / -гі / -қы / -кі формасынан кейін тәуелдік жалғауының келуі.
Прологтағы:
болғысы
формасын қарастырайық:
бол + ғы + сы
Мұндағы -сы үшінші жақтың тәуелдік жалғауы болып табылады.
Сондықтан құрылымның ішінде жасырын түрде «оның» деген мағына бар:
оның + болғысы + келеді
→
Оның қайғылы болғысы келеді.
Қалыпты сөйлемде оның сөзі көбіне айтылмайды, өйткені оны -сы формасы көрсетіп тұр:
Ол жай ғана қайғылы болғысы келеді.
4. «-ғысы келмейді» — қалаудың болмауы
Егер адам белгілі бір әрекетті жасағысы келмесе, -ғысы келмейді құрылымы қолданылады.
Прологтағы нақты мысал:
Бірақ соған қарамастан, ол өз санасында қатып қалған шектеулер жиынтығының ішінде тұтқын болып қалғысы келмейді.
Мұнда:
қал + ғы + сы + кел + мейді = қалғысы келмейді
қалғысы келмейді → қалуды қаламайды.
Бұл сөйлемдегі мағына:
Ол тұтқын болып қалғысы келмейді. = Ол тұтқын болып қалуды қаламайды.
Яғни келмейді бұл жерде «келу әрекетін жасамайды» деген мағынада емес. Ол адамның белгілі бір әрекетті қаламайтынын білдіреді.
5. «Келеді» және «келмейді» арқылы қалаудың қарама-қарсы мағынасы
Бұл екі құрылымды салыстырыңыз:
| Құрылым | Мағынасы |
|---|---|
| -ғысы келеді | бір нәрсені жасауды қалайды |
| -ғысы келмейді | бір нәрсені жасауды қаламайды |
Прологтан:
қайғылы болғысы келеді → қайғылы болуды қалайды тұтқын болып қалғысы келмейді → тұтқын болып қалуды қаламайды
Бұл екі сөйлем кейіпкердің ішкі дүниесін қарама-қарсы бағытта көрсетеді:
- ол белгілі бір күйде болғысы келеді;
- бірақ белгілі бір жағдайда қалғысы келмейді.
6. «-ғысы келеді» құрылымындағы үндестік
-ғы / -гі / -қы / -кі формалары барлық етістікке бірдей жалғанбайды.
Олардың түрі сөздің жуан-жіңішкелігіне және соңғы дыбысына байланысты өзгереді.
-ғы -гі -қы -кі
Мысалы:
- бар + ғы + сы → барғысы
- кел + гі + сі → келгісі
- айт + қы + сы → айтқысы
- көр + гі + сі → көргісі
Ал прологта:
бол + ғы + сы → болғысы қал + ғы + сы → қалғысы
Сондықтан бұл форманы қолданғанда қазақ тілінің үндестік заңын сақтау қажет.
7. Қалау құрылымындағы субъект
-ғысы келеді / -ғысы келмейді құрылымының маңызды ерекшелігі — қалаушы адамды білдіретін сөз ілік септігінде тұрады.
Прологтағы сөйлемге қайта назар аударайық:
Ол жай ғана қайғылы болғысы келеді.
Бұл сөйлемді мағыналық жағынан былай түсінуге болады:
Оның қайғылы болғысы келеді.
Мұнда:
оның → кімнің қалауы? болғысы → не істегісі келеді? келеді → қалау мағынасын білдіреді
Сондықтан бұл құрылымда әрекетті жасаушы адам грамматикалық тұрғыдан ілік септігінде көрінуі мүмкін.
8. «Ол» және «оның» айырмашылығы
Бұл жерде ол мен оның формаларының айырмашылығына назар аудару маңызды.
ол → кім? оның → кімнің?
Қарапайым сөйлемде:
Ол жүгірді.
мұнда ол әрекетті жасаушы болып тұр.
Ал қалау құрылымында:
Оның барғысы келеді.
мұнда оның сөзі сол адамның қалауын көрсетеді.
Салыстырыңыз:
| Сөйлем | Сұрақ |
|---|---|
| Ол барды. | Кім барды? |
| Оның барғысы келеді. | Кімнің барғысы келеді? |
Көркем мәтінде бұл айырмашылық өте маңызды, өйткені қалау құрылымының грамматикалық құрылысы ағылшын немесе орыс тілінің құрылымынан өзгеше болуы мүмкін.
9. «Болғысы келеді» құрылымын бөлшектеу
Прологтағы:
Ол жай ғана қайғылы болғысы келеді.
сөйлемін толық талдап көрейік.
ол → кім? жай ғана → қалай? / қандай шектеуде? қайғылы → қандай? бол + ғы + сы → болуды қалау келеді → қалау құрылымының бөлігі
Мағыналық жағынан:
Ол → оның қайғылы болғысы → қайғылы болуды қалауы келеді → бар
Сондықтан сөйлемнің негізгі грамматикалық өзегі:
оның + болғысы + келеді
10. «Қалғысы келмейді» құрылымын талдау
Екінші мысалды қарастырайық:
...ол ... тұтқын болып қалғысы келмейді.
Мұнда екі етістік бір-бірімен байланысып тұр:
бол + ып + қал + ғы + сы + кел + мейді
Яғни:
тұтқын болып қалғысы келмейді
→ тұтқын болып қалуды қаламайды.
Мұнда болып сөзі адамның қандай жағдайда қалатынын көрсетеді, ал қалғысы келмейді сол жағдайды қаламайтынын білдіреді.
Бұл мысал бір сөйлем ішінде бірнеше грамматикалық құрылымның қатар қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді.
11. Қалау құрылымының басқа мысалдары
-ғысы келеді құрылымы тек прологтағы осы екі мысалмен шектелмейді. Оның негізгі үлгісін басқа етістіктермен де қолдануға болады.
барғысы келеді → баруды қалайды көргісі келеді → көруді қалайды айтқысы келеді → айтуды қалайды үйренгісі келеді → үйренуді қалайды
Болымсыз түрде:
барғысы келмейді → баруды қаламайды көргісі келмейді → көруді қаламайды айтқысы келмейді → айтуды қаламайды
12. Қалау құрылымын өткен және келер уақытпен қолдану
Келеді / келмейді формасы қалау құрылымының қазіргі уақыттағы мағынасын бере алады.
Оның барғысы келеді. → Ол баруды қалайды. Оның барғысы келмейді. → Ол баруды қаламайды.
Ал өткен уақытты білдіру үшін келді / келмеді формалары қолданылуы мүмкін:
Оның барғысы келді. → Ол баруды қалады. Оның барғысы келмеді. → Ол баруды қаламады.
Осылайша қалау құрылымының негізгі бөлігі өзгермейді. Негізгі өзгеріс келу етістігінің шағына байланысты болады.
13. Прологтағы қалау құрылымдарының мағынасы
Прологтағы екі мысалды қатар қарастырайық:
Ол жай ғана қайғылы болғысы келеді.
...ол ... тұтқын болып қалғысы келмейді.
Бірінші сөйлемде кейіпкер белгілі бір күйді қалайтынын білдіреді.
Екінші сөйлемде ол белгілі бір жағдайды қаламайтынын білдіреді.
Бұл құрылымдар мәтіндегі кейіпкердің сыртқы әрекетінен гөрі оның ішкі қалауын көрсетуге көмектеседі.
14. Бөлім бойынша негізгі үлгі
Есте сақтайтын негізгі құрылым:
етістік + -ғы / -гі / -қы / -кі + тәуелдік жалғауы + келеді / келмейді
Мысалы:
бар + ғы + сы + келеді → барғысы келеді көр + гі + сі + келеді → көргісі келеді айт + қы + сы + келеді → айтқысы келеді бар + ғы + сы + келмейді → барғысы келмейді
Ал қалаушы адам қажет болған жағдайда ілік септігінде көрсетіледі:
менің барғым келеді сенің барғың келеді оның барғысы келеді
Қорытынды
Бұл бөлімде қазақ тіліндегі қалау мағынасын білдіретін құрылымды қарастырдық.
Прологтағы ең маңызды екі мысал:
қайғылы болғысы келеді → қайғылы болуды қалайды тұтқын болып қалғысы келмейді → тұтқын болып қалуды қаламайды
Негізгі формула:
етістік + -ғы / -гі / -қы / -кі + тәуелдік жалғауы + келеді / келмейді
Бұл құрылым қазақ тілінде адамның бір әрекетті жасауға деген қалауын, тілегін немесе қаламауын білдіру үшін қолданылады.