Қолдану мүмкіндігі: -а/-е/-й алу
Бұл бөлімде қазақ тілінде белгілі бір әрекетті жасай алу немесе жасай алмау мағынасын білдіретін құрылым қарастырылады.
Прологта бұл құрылым кейіпкердің белгілі бір әрекетті орындауға қабілеті бар немесе жоқ екенін көрсету үшін бірнеше рет қолданылады.
1. -а / -е / -й + алу
Қазақ тілінде бір нәрсені істей алу мағынасын білдіру үшін негізгі етістіктен кейін алу етістігі қолданылады.
Негізгі етістік алдымен көсемше тұлғасына келеді:
-а / -е / -й + алу
Бұл құрылым ағылшын тіліндегі can немесе be able to мағынасына жақын.
Ол бұл жағдайды түсіне алады.
= Ол бұл жағдайды түсінуге қабілетті.
Прологта осы құрылымның болымсыз түрі де жиі кездеседі.
2. ТАНИ АЛМАЙДЫ
Мәтінге назар аударыңыз:
Өйткені ол тұрған жерін тани алмайды...
Бұл жерде кейіпкер тұрған жерін тани алмайды, яғни оны тани білу мүмкіндігі жоқ.
Құрылым:
тану → таны + а + алма + йды
тани алмайды
=
тану мүмкін емес / тани алмайды
Мұнда алу етістігінің болымсыз түрі қолданылады:
алмайды = істей алмайды
3. ТҮСІНЕ АЛМАСА
Мәтінде тағы бір мысал бар:
Әсіресе адам өзінің қалай және не үшін дәл осы жағдайға тап болғанын түсіне алмаса.
түсіне алмаса = түсіне алмаса / түсіну мүмкін болмаса
Бұл жерде:
түсіну → түсін + е + алма + са
түсіне алмаса
= егер түсіне алмаса
Мұндағы -са шарттық мағына береді.
Сондықтан бұл құрылым екі грамматикалық мағынаны біріктіреді:
- түсіне алмау → түсіну мүмкін еместігі
- -са → шарт
4. ЕСІНЕ ТҮСІРЕ АЛМАЙДЫ
Мәтіннен тағы бір мысал:
Болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды...
Мұнда кейіпкер болған оқиғаларды есіне түсіру мүмкіндігіне ие емес.
Құрылым:
еске түсіру → есіне түсір + е + алма + йды
есіне түсіре алмайды
=
оқиғаларды есіне түсіру мүмкін емес
Бұл жерде есіне сөзіне де назар аударыңыз. Ол барыс септігінде тұр:
кімге? / неге? → есіне
Сондықтан бұл сөйлемде бұрын қарастырған барыс септігі мен жаңа құрылым қатар қолданылып тұр.
5. АЙҚАЙЛАЙ АЛСА
Прологта осы құрылымның болымды түрі де кездеседі:
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой...
Мұнда айқайлай алса дегеніміз — қатты айқайлау мүмкіндігі болса деген мағынаны білдіреді.
Құрылым:
айқайлау → айқайла + й + ал + са
айқайлай алса
=
егер айқайлай алса
Бұл жерде -й көсемше жалғауы етістікке жалғанып, одан кейін алу етістігі келеді.
Ал -са шарттық мағына береді.
Сондықтан:
- айқайлау → әрекет
- айқайлай алу → сол әрекетті жасай алу
- айқайлай алса → егер сол әрекетті жасай алса
6. ТҮСІНЕ АЛҒАН БОЛСА
Прологтың кейінгі бөлігінде осы құрылымның тағы бір түрі кездеседі:
Егер ол үміттің ең кішкентай белгісін де түсіне алған болса, бәрі басқаша болар еді.
Мұнда түсіне алған болса белгілі бір әрекеттің орындалған мүмкіндігін білдіреді.
Құрылым:
түсіну → түсін + е + ал + ған + бол + са
түсіне алған болса
=
егер түсіне алған болса
Бұл жерде -ған формасы өткен уақытта орындалған әрекетті білдіреді, ал болса шарттық мағына береді.
Салыстырыңыз:
- түсіне алады → түсіну мүмкіндігі бар
- түсіне алмайды → түсіну мүмкіндігі жоқ
- түсіне алса → егер түсіне алса
- түсіне алған болса → егер түсіне алған болса
7. -А/-Е/-Й АЛУ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ БОЛЫМСЫЗ ТҮРІ
Егер адам белгілі бір әрекетті жасай алмаса, алу етістігі болымсыз формаға келеді:
-а/-е/-й + алмай
Мысалы:
- тани алмайды
- түсіне алмайды
- еске түсіре алмайды
Бұл құрылымда негізгі әрекет орындалмай тұрғанын ғана емес, оны орындау мүмкін емес екенін де көрсетеді.
Ол тұрған жерін тани алмайды.
Ол тұрған жерін танымайды дегеннен айырмашылығы бар.
танымады / танымайды → тану әрекеті жоқ.
тани алмады / тани алмайды → тануға тырысса да, оны істей алмайды немесе мүмкіндігі жоқ.
8. ПРОЛОГТАҒЫ ҚҰРЫЛЫМДАРДЫ САЛЫСТЫРУ
| Құрылым | Мағынасы |
|---|---|
| тани алады | тану мүмкіндігі бар |
| тани алмайды | тану мүмкіндігі жоқ |
| түсіне алса | егер түсіне алса |
| түсіне алған болса | егер түсіне алған болса |
Осылайша алу етістігі негізгі етістікпен бірге қолданылғанда, әрекетті орындау мүмкіндігін білдіреді.
9. ҚҰРЫЛЫМНЫҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚОЛДАНЫЛУЫ
Прологта -а/-е/-й алу құрылымы кейіпкердің белгілі бір әрекетті орындауға мүмкіндігі бар немесе жоқ екенін көрсету үшін қолданылады.
Бұл құрылым басқа грамматикалық формалармен де қатар келе алады.
Ол өзінің қалай және не үшін дәл осы жағдайға тап болғанын түсіне алмаса...
Мұнда түсіне алмаса құрылымы шарттық мағынада қолданылған.
Егер кейіпкер жағдайды түсіне алмаса, одан кейінгі әрекет немесе жағдай орын алады.
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой...
Бұл сөйлемде айқайлай алса шартпен бірге тілек мағынасын да береді.
10. «АЛУ» ЕТІСТІГІНІҢ НЕГІЗГІ ЕТІСТІКТЕН КЕЙІН КЕЛУІ
Бұл құрылымда алу етістігі өзінің тура мағынасын жоғалтып, негізгі етістікке қосымша грамматикалық мағына береді.
Мысалы:
айқайлау → айқайлау әрекеті
айқайлай алу → айқайлау мүмкіндігі
айқайлай алмау → айқайлау мүмкіндігінің болмауы
Сол сияқты:
- көру → көре алу
- есту → ести алу
- түсіну → түсіне алу
- тану → тани алу
- жасау → жасай алу
Болымсыз түрінде:
- көре алмау
- ести алмау
- түсіне алмау
- тани алмау
- жасай алмау
11. ПРОЛОГТАН НЕГІЗГІ МЫСАЛДАР
| Мәтіндегі құрылым | Мағынасы |
|---|---|
| тани алмайды | тану мүмкін емес |
| түсіне алмаса | егер түсіне алмаса |
| еске түсіре алмайды | еске түсіру мүмкін емес |
| айқайлай алса | егер айқайлай алса |
| түсіне алған болса | егер түсіне алған болса |
12. ЕСТЕ САҚТАҢЫЗ
-а/-е/-й + алу құрылымы әрекетті орындау мүмкіндігін білдіреді.
-а/-е/-й + алмау әрекетті орындау мүмкін еместігін білдіреді.
Құрылымның соңындағы қосымша грамматикалық мағынаны өзгерте алады:
- тани алады → мүмкіндік
- тани алмайды → мүмкін еместік
- тани алса → шарт
- тани алған болса → өткен әрекет + шарт
Бұл құрылым қазақ тілінде өте жиі қолданылады және адамның бір нәрсені жасауға қабілетін, мүмкіндігін немесе мүмкін еместігін білдірудің негізгі тәсілдерінің бірі болып табылады.