Қимылды сипаттау: -ған / -ген және -ып / -іп формалары
Бұл бөлімде прологта адамның, заттың немесе әрекеттің күйін сипаттау үшін қолданылған бірнеше маңызды грамматикалық құрылым қарастырылады.
Қазақ тілінде бір әрекеттің орындалғанын, оның нәтижесінде пайда болған күйді немесе бір әрекеттің екінші әрекетпен байланысын арнайы етістік формалары арқылы көрсетуге болады.
1. -ған / -ген формасы
Прологта бұл форма заттың немесе адамның белгілі бір әрекеттің нәтижесінде қандай күйде тұрғанын сипаттау үшін бірнеше рет қолданылады.
Мәтінге назар аударыңыз:
...табиғи түсін сақтап қалған жапырақтарды әлі де дірілдеп тұрған жалаңаш ағаштардың бұтақтарынан...
Мұндағы сақтап қалған тіркесі жапырақтардың бұрын бір нәрсені сақтап қалғанын және қазір сол нәтижелі күйде тұрғанын көрсетеді.
Құрылым:
сақта + п + қал + ған = сақтап қалған
сақтап қалған → бұрын сақтаған, нәтижесінде сол күй сақталған.
Тағы бір мысал:
...өз санасында қатып қалған шектеулер жиынтығының ішінде...
Мұнда қатып қалған тіркесі белгілі бір нәрсенің бұрын қалыптасып, қазіргі уақытта өзгермеген күйде тұрғанын білдіреді.
қат + ып + қал + ған = қатып қалған
Яғни:
- сақтап қалған → сақталған күйде
- қатып қалған → қатып, сол күйінде қалған
2. -ған / -ген формасының анықтауыш қызметі
-ған / -ген формасы зат есімнің алдында келіп, сол заттың қандай екенін сипаттай алады.
Прологтан:
...қозғалыссыз көлік ағынына құлағалы тұрғандай көрінеді.
Және:
...қараңғылыққа сіңіп кеткен ер адамның сұлбасы...
Мұнда сіңіп кеткен тіркесі ер адамның сұлбасы деген сөз тіркесіндегі адамның сұлбасын сипаттап тұр.
сің + іп + кет + кен = сіңіп кеткен қараңғылыққа сіңіп кеткен → қараңғылыққа сіңіп кеткен адам / сұлба
Сондықтан қазақ тілінде етістіктің -ған / -ген / -қан / -кен формасы затты сипаттайтын анықтауыш ретінде жиі қолданылады.
Мысалы:
- келген адам
- сынған шам
- жоғалған зат
- қатып қалған ой
- сіңіп кеткен сұлба
3. -ып / -іп / -п формасы
Прологта бір әрекеттің екінші әрекетпен байланысын көрсету үшін -ып / -іп / -п формасы да жиі қолданылады.
Мәтінге назар аударыңыз:
Жел екпіні табиғи түсін сақтап қалған жапырақтарды әлі де дірілдеп тұрған жалаңаш ағаштардың бұтақтарынан жұлып әкетіп, оларды ауада бей-берекет шыр айналдырады.
Мұнда екі әрекет бір-бірімен байланысты:
жұлып әкетіп → айналдырады
Яғни алдымен жел жапырақтарды бұтақтарынан жұлып әкетеді, содан кейін оларды ауада айналдырады.
Құрылымы:
жұл + ып + әкет + іп = жұлып әкетіп
Бұл жерде -іп формасы алғашқы әрекетті келесі әрекетпен байланыстырып тұр.
4. Бірнеше әрекетті бір сөйлемде байланыстыру
-ып / -іп / -п формасы бір сөйлемде бірнеше әрекетті бірінен кейін бірін көрсетуге мүмкіндік береді.
Прологтан тағы бір мысал:
Өз ойларының тереңіне кіріп кеткен ол өзіне сұрақ қояды.
Мұнда:
кір + іп + кет + кен = кіріп кеткен
кіріп кеткен тіркесі адамның белгілі бір күйге немесе әрекетке терең еніп кеткенін білдіреді.
Бұл жерде -іп формасы негізгі етістікпен бірігіп, күрделі етістік жасауға қатысып тұр:
- кіріп кету
- алып кету
- жұлып әкету
- тастап кету
5. -ып / -іп / -п формасы мен -ған / -ген формасының байланысы
Прологтағы кейбір құрылымдарда бұл екі форма бірінің артынан бірі келеді.
Мысалы:
...қатып қалған шектеулер жиынтығының ішінде тұтқын болып қалғысы келмейді.
Мұндағы қатып қалған құрылымын екі бөлікке ажыратуға болады:
қат + ып + қал + ған
Алғашқы етістікке -ып жалғанып, оны кейінгі қалу етістігімен байланыстырады.
Соңындағы -ған формасы бүкіл тіркесті сипаттау формасына айналдырады:
қатып қалу ↓ қатып қалған
Сондықтан:
қатып қалған шектеулер
дегеніміз қатып, сол күйінде қалған шектеулер деген мағынаны береді.
6. -ған / -ген формасы арқылы бұрын болған әрекетті көрсету
-ған / -ген / -қан / -кен формасы әрекеттің бұрын болғанын немесе оның нәтижесі қазір де сақталғанын көрсету үшін қолданылады.
Прологтағы мысалдарға назар аударыңыз:
Бұрын оған тиесілі болған қызығушылық енді жоғалған.
Мұнда болған сөзі қызығушылықтың бұрын оған тиесілі болғанын көрсетеді.
бол + ған = болған
Ал:
...қызығушылық енді жоғалған.
жоғалған формасы қызығушылықтың бұрын жоғалғанын және қазіргі уақытта жоқ екенін білдіреді.
жоғал + ған = жоғалған
7. -ған / -ген формасының әртүрлі дыбыстық нұсқалары
Бұл форма барлық етістікке бірдей түрде жалғанбайды. Сөздің соңғы дыбысына және үндестік заңына байланысты -ған, -ген, -қан, -кен түрлерінің бірі қолданылады.
Прологтан:
- болған
- қалған
- жоғалған
- кеткен
- қатып қалған
- сіңіп кеткен
Мысалы:
бол + ған → болған қал + ған → қалған жоғал + ған → жоғалған кет + кен → кеткен
Сондықтан жалғаудың нақты түрін таңдағанда сөздің соңғы дыбысы мен жуан-жіңішкелігін ескеру қажет.
8. Прологтағы құрылымдарды салыстырайық
Мәтіндегі бірнеше тіркесті салыстырғанда, олардың грамматикалық қызметі әртүрлі болғанымен, барлығы етістік формалары арқылы күрделі мағына беретінін көруге болады.
| Құрылым | Бөлінуі | Мағынасы |
|---|---|---|
| сақтап қалған | сақта + п + қал + ған | сақталған күйде қалған |
| қатып қалған | қат + ып + қал + ған | қатып, сол күйінде қалған |
| сіңіп кеткен | сің + іп + кет + кен | сіңіп, сол күйге кеткен |
| жұлып әкетіп | жұл + ып + әкет + іп | жұлып алып, келесі әрекетке өткен |
| жоғалған | жоғал + ған | жоқ болып кеткен |
Бұл формаларды түсіну прологтағы ұзақ әрі көркем сөйлемдердің құрылымын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
9. Қысқаша қорытынды
Прологта -ған / -ген / -қан / -кен формасы заттың немесе адамның белгілі бір әрекеттен кейінгі күйін сипаттауға, сондай-ақ бұрын болған әрекетті білдіруге жиі қолданылады.
Ал -ып / -іп / -п формасы бір әрекетті екінші әрекетпен байланыстыруға және күрделі етістіктер жасауға көмектеседі.
Екі форма бір құрылымның ішінде қатар келе алады:
қат + ып + қал + ған кір + іп + кет + кен сақта + п + қал + ған
Сондықтан қазақ тіліндегі ұзақ етістік құрылымдарын көргенде оларды бір бүтін сөз ретінде ғана емес, бірнеше грамматикалық бөліктен тұратын құрылым ретінде қарастырған пайдалы.
Прологтан есте сақтайтын негізгі мысалдар
- сақтап қалған жапырақтар — бұрын сақталған күйдегі жапырақтар
- қатып қалған шектеулер — қатып, сол күйінде қалған шектеулер
- қараңғылыққа сіңіп кеткен сұлба — қараңғылыққа сіңіп кеткен сұлба
- жұлып әкетіп, ... айналдырады — бір әрекеттің екінші әрекетпен байланысы
- бұрын оған тиесілі болған қызығушылық — бұрын оған тиесілі болған нәрсе
- жоғалған қызығушылық — жоғалып кеткен, енді жоқ қызығушылық