Қимылдың мақсаты мен мүмкіндігін білдіру
Бұл бөлімде прологта адамның белгілі бір әрекетті жасай алуы, жасай алмауы немесе бір әрекетті орындауға мүмкіндік болуы сияқты мағыналарды білдіретін құрылымдар қарастырылады.
Қазақ тілінде мұндай мағыналар көбіне етістікке арнайы формалар қосылып, кейін мүмкіндік немесе қабілет мағынасын білдіретін құрылымдар арқылы беріледі.
1. -уға / -уге формасы
Прологта -уға / -уге формасы әрекеттің мақсатын немесе белгілі бір әрекетке қатысты мүмкіндікті білдіретін құрылымдардың ішінде кездеседі.
Мәтінге назар аударыңыз:
Оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
Мұнда тұруға сөзі мүмкіндік беру құрылымымен бірге қолданылған.
тұр + у + ға = тұруға
тұруға мүмкіндік бермейді → тұру мүмкіндігін бермейді.
Бұл құрылымда:
тұруға + мүмкіндік + бермеу
деген бөліктер бірігіп, адамның белгілі бір әрекетті орындай алмай тұрғанын білдіреді.
2. «-уға мүмкіндік беру» құрылымы
-уға / -уге мүмкіндік беру біреуге белгілі бір әрекетті орындауға мүмкіндік беруді білдіреді.
Ал болымсыз түрі:
-уға / -уге мүмкіндік бермеу
әрекетті орындауға мүмкіндік бермеу мағынасын береді.
Прологтан:
Аяқтары дірілдеп, оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
Мұнда:
- нық тұруға → қандай әрекет?
- мүмкіндік → мүмкіндік
- бермейді → мүмкіндік жоқ
Сондықтан сөйлемнің мағынасы:
Аяқтарының дірілдеуі оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
3. -уға / -уге формасының басқа мысалдары
Прологта бұл форма тек мүмкіндік беру құрылымында ғана емес, әрекеттің не үшін немесе қандай мақсатпен жасалатынын білдіретін құрылымдарда да кездеседі.
Мәтінге назар аударыңыз:
Ол неге мұны өзі істей алмайтынын ойлайды.
Мұнда істей алмайтынын құрылымында әрекетті орындаудың мүмкін еместігі көрсетіледі.
істе + й + ал + ма + й + тынын
Бұл жерде алу етістігі өз алдына «алу» деген негізгі мағынада емес, басқа етістікпен бірге әрекетті орындау мүмкіндігін білдіреді.
Мысалы:
- істей алу → істей білу, орындау мүмкіндігі болу
- істей алмау → істей алмау, орындауға мүмкіндігі болмау
- айта алу → айта білу немесе айтуға мүмкіндігі болу
- айта алмау → айта алмау
4. -а / -е / -й + алу және алмау
Қазақ тілінде бір әрекетті орындаудың мүмкіндігін немесе мүмкін еместігін білдіру үшін негізгі етістікке алу немесе оның болымсыз түрі алмау тіркеседі.
Прологта бұл құрылым бірнеше рет кездеседі:
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой...
Мұнда:
айқайла + й + ал + са = айқайлай алса
айқайлай алса → егер айқайлау қолынан келсе, егер айқайлай алатын болса.
Тағы бір мысал:
Егер ол үміттің ең кішкентай белгісін де түсіне алған болса, бәрі басқаша болар еді.
Мұнда:
түсін + е + ал + ған + болса = түсіне алған болса
түсіне алған болса → түсіну мүмкіндігі болған болса.
Сондықтан алу етістігі кейде негізгі әрекетті орындау мүмкіндігін білдіретін көмекші етістік ретінде қызмет етеді.
5. Болымсыз мүмкіндік
Егер әрекетті орындау мүмкін болмаса, алмау формасы қолданылады.
Прологтан:
Өйткені ол тұрған жерін тани алмайды, болған оқиғаларды есіне түсіре алмайды, тіпті өз атын да білмейді.
Мұнда екі рет мүмкіндіксіздік көрсетілген:
таны + й + ал + майды = тани алмайды еске түсір + е + ал + майды = есіне түсіре алмайды
Яғни кейіпкердің әрекетті орындауға мүмкіндігі немесе қабілеті жоқ.
Осы құрылымды есте сақтаңыз:
етістік + -а / -е / -й + алу → әрекетті орындау мүмкіндігі етістік + -а / -е / -й + алмау → әрекетті орындай алмау
6. -а / -е / -й + алу формасының басқа қолданыстары
Бұл құрылым тек бір нәрсені физикалық түрде жасай алу немесе жасай алмау үшін қолданылмайды. Прологта ол адамның белгілі бір нәрсені түсіну, сезіну немесе қабылдау мүмкіндігін сипаттауға да қатысады.
Мәтінге назар аударыңыз:
Бірақ мұны көрген кез келген адам түсінеді: төмен түсу бұл адамның дәл қазір қалайтын соңғы нәрсесі.
Ал келесі сөйлемде кейіпкердің белгілі бір нәрсені ойлау қабілеті сипатталады:
Бір минуттан кейін ол өзі маңызды емес деп ойлаған нәрсенің шын мәнінде маңызды болғанын, ал маңызды деп санаған нәрсесі туралы енді ойлай да алмайтынын түсінеді.
Мұндағы ойлай да алмайтынын құрылымына назар аударыңыз.
ойла + й + ал + ма + й + тынын = ойлай да алмайтынын
ойлай алмайды → ойлауға шамасы немесе мүмкіндігі жоқ.
Ал да сөзі бұл жерде мағынаны күшейтіп тұр:
ойлай алмайды → ойлай да алмайды
Яғни ол туралы ойлаудың өзі мүмкін болмай қалғанын көрсетеді.
7. -а / -е / -й + алу формасын басқа етістіктермен салыстыру
Прологтағы мысалдарды салыстырайық:
| Құрылым | Бөлінуі | Мағынасы |
|---|---|---|
| айқайлай алса | айқайла + й + ал + са | айқайлау мүмкіндігі болса |
| түсіне алған болса | түсін + е + ал + ған болса | түсіну мүмкіндігі болған болса |
| тани алмайды | таны + й + ал + майды | тани алмайды |
| есіне түсіре алмайды | түсір + е + ал + майды | есіне түсіре алмайды |
| ойлай алмайды | ойла + й + ал + майды | ойлай алмайды |
Осы мысалдардың барлығында алу негізгі «алу» мағынасында тұрған жоқ. Ол негізгі етістікпен бірігіп, әрекетті орындау мүмкіндігін білдіреді.
8. Шартты мағынамен қолданылуы
Прологта бұл құрылым егер сөзімен бірге де кездеседі.
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой, әлем өз ырғағын әдейі өзгертіп, оның шақыруына жетер еді деп ойлайды.
Мұнда айқайлай алса нақты болған әрекетті емес, мүмкін болған жағдайды білдіреді.
айқайлай алса = егер айқайлау мүмкіндігі болса
Сондықтан бұл сөйлемде кейіпкердің шын мәнінде айқайлағаны айтылмайды. Ол тек «егер айқайлай алса» деген гипотетикалық жағдайды елестетеді.
Прологтың тағы бір маңызды мысалы:
Егер ол зеріге алса, есіктің ар жағындағы адам оны ашқанға дейін тағы бірнеше секунд тұрар еді.
Мұнда:
зерік + е + ал + са = зеріге алса
зеріге алса → егер зерігу мүмкіндігі болса.
Яғни -са / -се шартты райы мен ал- көмекші етістігі бірігіп, «егер ... істей алса» деген мағынаны береді.
9. «Алу» көмекші етістігінің мағынасына назар аударыңыз
Қазақ тілінде алу етістігі негізгі етістікпен тіркескен кезде әрдайым «бір нәрсені алу» деген мағынаны білдірмейді.
Прологтағы мысалдарда ол әрекетті орындау мүмкіндігін көрсетеді:
айқайлай алу → айқайлау мүмкіндігі болу түсіне алу → түсіну мүмкіндігі болу зеріге алу → зерігу мүмкіндігі болу
Ал болымсыз түрде:
тани алмау → тани алмау мүмкіндігі есіне түсіре алмау → есіне түсіре алмау ойлай алмау → ойлай алмау
Сондықтан сөйлемді түсінген кезде алу етістігінің жеке мағынасына емес, бүкіл етістік құрылымына назар аудару керек.
10. Негізгі құрылымды есте сақтайық
Прологтағы мысалдардан мына үлгілерді есте сақтауға болады:
етістік + -а / -е / -й + алу = әрекетті орындау мүмкіндігі етістік + -а / -е / -й + алмау = әрекетті орындай алмау
Шартты раймен:
етістік + -а / -е / -й + ал + -са / -се = егер әрекетті орындай алса
Мысалы:
айқайлай алса → егер айқайлай алса зеріге алса → егер зеріге алса
Қорытынды
Бұл бөлімде прологтағы адамның бір әрекетті орындау мүмкіндігін немесе мүмкін еместігін білдіретін құрылымдарды қарастырдық.
Ең маңызды құрылым:
-а / -е / -й + алу
Оның болымсыз түрі:
-а / -е / -й + алмау
Ал шартты жағдайды білдіргенде:
-а / -е / -й + алса / алсе
Прологтағы нақты мысалдар:
- айқайлай алса
- түсіне алған болса
- тани алмайды
- есіне түсіре алмайды
- ойлай да алмайтынын
- зеріге алса
Бұл құрылымдарды меңгеру прологтағы кейіпкердің не істей алатынын, не істей алмайтынын және қандай мүмкін жағдайларды елестететінін түсінуге көмектеседі.