Шартты рай: -са / -се
Бұл бөлімде прологта бірнеше рет кездесетін -са / -се формасы қарастырылады.
Қазақ тілінде шартты рай белгілі бір әрекеттің немесе жағдайдың басқа бір әрекетке не жағдайға тәуелді екенін білдіреді.
Қарапайым түрде:
Егер X болса, Y болады. Егер X істесе, Y болады.
Прологта бұл құрылым көбіне кейіпкердің белгілі бір жағдайды елестетуі немесе «егер осылай болса...» деген гипотетикалық ойды білдіру үшін қолданылады.
1. Шартты райдың жасалуы
Шартты рай етістікке -са / -се жұрнағын жалғау арқылы жасалады.
Жалғаудың түрі сөздің жуан-жіңішкелігіне байланысты өзгереді.
етістік + -са / -се
Мысалы:
- бар + са → барса
- кел + се → келсе
- айт + са → айтса
- көр + се → көрсе
Прологтағы нақты мысалға назар аударыңыз:
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой, әлем өз ырғағын әдейі өзгертіп, оның шақыруына жетер еді деп ойлайды.
Мұндағы:
айқайла + й + ал + са = айқайлай алса
айқайлай алса → егер ол айқайлай алатын болса.
Яғни бұл жерде -са формасы нақты болған әрекетті емес, мүмкін немесе елестетілген жағдайды білдіреді.
2. «Егер» сөзі және шартты рай
Прологта шартты мағына егер сөзімен бірге ашық түрде беріледі.
Егер ол бар әлем еститіндей қатты айқайлай алса ғой...
Мұнда егер сөйлемнің шартты мағынасын бірден көрсетеді, ал айқайлай алса сол шарттың етістіктік формасы болып тұр.
Егер + айқайлай алса
=
Егер ол айқайлай алатын болса...
Қазақ тілінде егер сөзі шартты раймен бірге қолданылғанда «if» мағынасын береді.
3. Шартты рай + ғой
Жоғарыдағы сөйлемдегі тағы бір маңызды бөлшекке назар аударыңыз:
...қатты айқайлай алса ғой...
Мұндағы ғой сөзі шартты жағдайға сөйлеушінің тілегін, өкінішін немесе қалау реңкін қосып тұр.
Салыстырыңыз:
Айқайлай алса.
→ Егер ол айқайлай алатын болса.
Айқайлай алса ғой.
→ Әттең, ол айқайлай алса ғой.
Сондықтан бұл сөйлемде кейіпкер жай ғана шарт қойып тұрған жоқ. Ол мүмкін емес немесе орындалуы қиын болып көрінетін жағдайды қалап отыр.
4. Шартты райдың болымсыз түрі
Шартты райдың болымсыз түрін жасау үшін етістікке алдымен -ма / -ме / -ба / -бе / -па / -пе болымсыздық жұрнағы жалғанып, содан кейін -са / -се шартты рай жұрнағы жалғанады.
етістік + болымсыздық жұрнағы + -са / -се
Мысалы:
- бар + ма + са → бармаса
- кел + ме + се → келмесе
- айт + па + са → айтпаса
- көр + ме + се → көрмесе
Прологта шартты құрылымның мағынасы болымсыз әрекетпен де байланысады:
Егер ол үміттің ең кішкентай белгісін де түсіне алған болса, бәрі басқаша болар еді.
Бұл сөйлемде негізгі шартты форма болса сөзі арқылы жасалған:
бол + са = болса
Ал оның алдында тұрған түсіне алған құрылымы шарттың мазмұнын көрсетеді.
түсіне алған болса = егер түсіне алған жағдайда
5. «Егер ... болса» құрылымы
Қазақ тілінде шартты жағдайды білдірудің өте жиі кездесетін үлгісі:
Егер + X + болса, Y.
Прологтағы сөйлем:
Егер ол үміттің ең кішкентай белгісін де түсіне алған болса, бәрі басқаша болар еді.
Сөйлемді екі бөлікке бөлуге болады:
Шарт: Егер ол үміттің ең кішкентай белгісін де түсіне алған болса Нәтиже: бәрі басқаша болар еді
Яғни:
Егер X болса → Y болар еді.
Мұнда болса шартты жағдайды, ал болар еді сол жағдай орын алған кездегі болжамды нәтижені білдіреді.
6. «-ар еді» формасы: шарттың нәтижесі
Прологтағы осы сөйлемнің екінші бөлігіне назар аударыңыз:
...бәрі басқаша болар еді.
болар еді формасы орындалмаған немесе нақты болмаған жағдайдың ықтимал нәтижесін білдіреді.
бол + ар + еді = болар еді
Сондықтан:
Егер ол түсіне алған болса, → бәрі басқаша болар еді.
дегеніміз:
Егер бұл жағдай орын алған болса, нәтиже басқаша болуы мүмкін еді.
Бұл құрылым ағылшын тіліндегі would құрылымына ұқсас қызмет атқара алады, бірақ қазақ тілінде оның жасалу жолы бөлек.
7. «-са / -се» арқылы шарт пен нәтиже байланысы
Шартты райдың негізгі қызметі — бір жағдайды екінші жағдаймен байланыстыру.
Прологта бұл байланыс кейіпкердің ойлары арқылы ерекше анық көрінеді:
Егер ол зеріге алса, есіктің ар жағындағы адам оны ашқанға дейін тағы бірнеше секунд тұрар еді.
Бұл сөйлемде шарт пен нәтиже анық бөлінеді:
Шарт: Егер ол зеріге алса Нәтиже: тағы бірнеше секунд тұрар еді
Мұндағы зеріге алса құрылымын бөлшектейік:
зерік + е + ал + са = зеріге алса
Яғни:
зеріге алса → егер зеріге алатын болса → егер зерігу мүмкіндігі болса
Ал тұрар еді ықтимал нәтижені білдіреді:
тұр + ар + еді = тұрар еді
Сондықтан бүкіл құрылым:
Егер X + -са / -се, Y + -ар еді.
түрінде көрінеді.
8. Бір шарттың бірнеше нәтижесі
Прологта шартты ойлар бір ғана сөйлеммен шектелмейді. Кейіпкер бір мүмкін жағдайды елестетіп, оның бірнеше ықтимал нәтижесін ойлайды.
Егер ол зеріге алса, жаңа нәрсе үйрене бастар еді. Егер жаңа нәрсе бастаса, оның алдында әртүрлі жолдар ашылар еді. Егер сол жолдар ашылса, ол қандай да бір үмітке сүйене алар еді.
Бұл үш сөйлемнің құрылымы бір-бірімен тығыз байланысты.
Егер зеріге алса
↓
жаңа нәрсе үйрене бастар еді
Егер жаңа нәрсе бастаса
↓
әртүрлі жолдар ашылар еді
Егер сол жолдар ашылса
↓
үмітке сүйене алар еді
Бірінші сөйлемдегі нәтиже келесі сөйлемде жаңа шартқа айналады.
Яғни автор шарттарды бір-біріне жалғап, бір әрекеттің екінші әрекетке, одан кейін үшінші жағдайға алып келетінін көрсетеді.
9. «-са / -се» формасы әрқашан «егер» сөзімен келмейді
Қазақ тілінде шартты рай қолданылған әрбір сөйлемде егер сөзі міндетті емес.
Прологтан:
Егер жаңа нәрсе бастаса, оның алдында әртүрлі жолдар ашылар еді.
және:
Егер сол жолдар ашылса, ол қандай да бір үмітке сүйене алар еді.
Мұнда егер сөзі бар, бірақ шартты мағынаны негізінен -са / -се формасы да көрсетіп тұр.
Сондықтан сөйлемді түсінгенде екі нәрсеге назар аудару керек:
- егер → шарттың басталғанын көрсетеді;
- -са / -се → етістіктің шартты мағынасын білдіреді.
10. «-са / -се» және «-ар еді» құрылымын бірге қолдану
Прологтағы шартты сөйлемдердің маңызды ерекшеліктерінің бірі — шартты райдың ықтимал немесе орындалмаған нәтижені білдіретін -ар еді құрылымымен бірге қолданылуы.
Мысалы:
Егер жаңа нәрсе бастаса, оның алдында әртүрлі жолдар ашылар еді.
Мұнда екі грамматикалық бөлік бар:
бастаса → шарт ашылар еді → ықтимал нәтиже
Сөйлемнің жалпы құрылымы:
Егер + шартты рай, нәтиже + -ар еді.
Тағы бір мысал:
Егер сол жолдар ашылса, ол қандай да бір үмітке сүйене алар еді.
Мұнда:
ашылса → шарт сүйене алар еді → ықтимал нәтиже
сүйене алар еді құрылымын да бөлуге болады:
сүйен + е + ал + ар + еді = сүйене алар еді
Яғни кейіпкердің белгілі бір жағдай орын алған кезде үмітке сүйену мүмкіндігі болар еді деген мағына беріледі.
11. Шартты сөйлемдердегі уақыт пен ықтималдық
Прологтағы бұл сөйлемдер нақты болған оқиғаларды ғана баяндап тұрған жоқ. Кейіпкер «егер осылай болса» деген мүмкін жағдайларды ойша құрастырады.
Мысалы:
Егер ол зеріге алса, жаңа нәрсе үйрене бастар еді.
Бұл сөйлем оның шынымен зерігіп, содан кейін жаңа нәрсе үйренгенін білдірмейді. Керісінше, автор мүмкін болатын бір тізбекті көрсетеді.
егер X болса → Y болар еді
Осы себепті -са / -се мен -ар еді бірге келгенде шартты, болжалды немесе гипотетикалық мағына өте анық көрінеді.
12. Бөлім бойынша негізгі үлгілер
Прологтан осы бөлімде қарастырылған негізгі құрылымдарды есте сақтайық:
| Құрылым | Мағынасы |
|---|---|
| айқайлай алса | егер айқайлай алатын болса |
| түсіне алған болса | егер түсіну мүмкіндігі болған болса |
| зеріге алса | егер зерігу мүмкіндігі болса |
| жаңа нәрсе бастаса | егер жаңа нәрсе бастаса |
| жолдар ашылса | егер жолдар ашылса |
| болар еді | ықтимал немесе орындалмаған нәтиже |
| ашылар еді | ашылуы мүмкін еді |
| сүйене алар еді | сүйену мүмкіндігі болар еді |
Қорытынды
Бұл бөлімде қазақ тіліндегі шартты райды қарастырдық.
Ең негізгі форма:
етістік + -са / -се
Ол белгілі бір шартты білдіреді:
Егер X болса...
Ал шарттың ықтимал немесе орындалмаған нәтижесін көрсету үшін:
-ар / -ер / -р + еді
құрылымы қолданылады.
Прологтағы ең маңызды үлгі:
Егер X + -са / -се, Y + -ар еді.
Бұл құрылым авторға кейіпкердің нақты әрекетін ғана емес, оның ойындағы мүмкіндіктерді, орындалмаған жағдайларды және сол жағдайлардың ықтимал нәтижелерін көрсетуге мүмкіндік береді.