Бүгінгі сөздер
Бұл бөлімде прологтың келесі бөлігінде кездесетін маңызды әдеби сөздер қарастырылады. Барлық мысалдар роман мәтінінің өзінен алынған.
41. НЫҚ
Сөз табы: Сын есім
Ағылшынша: firm, steady, stable
Орысша: твёрдый, устойчивый
Мәтіннен:
...оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
Мағынасы:
Қозғалмайтын, берік, орнықты күйді білдіреді.
Қосымша мысал:
Ол аяқтарын нық басып жүрді.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- нық тұру
- нық қадам
- нық сенім
- нық шешім
42. МҮМКІНДІК
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: opportunity, possibility
Орысша: возможность
Мәтіннен:
...оған нық тұруға мүмкіндік бермейді.
Мағынасы:
Белгілі бір істі орындауға жағдай немесе жолдың болуы.
Қосымша мысал:
Бұл оған жаңа мүмкіндік сыйлады.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- мүмкіндік беру
- мүмкіндік табу
- үлкен мүмкіндік
- соңғы мүмкіндік
43. ҚАЛТЫРАУ
Сөз табы: Етістік
Ағылшынша: to shiver, to tremble
Орысша: дрожать
Мәтіннен:
Еріндері қалтырайды...
Мағынасы:
Суықтан, қорқыныштан немесе толқудан дененің еріксіз дірілдеуі.
Қосымша мысал:
Суықтан оның бүкіл денесі қалтырап тұрды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- ерні қалтырау
- денесі қалтырау
- қорқыныштан қалтырау
- суықтан қалтырау
Ескерту:
«Дірілдеу» мен «қалтырау» мағыналас болғанымен, «қалтырау» көбіне адамның денесіне қатысты қолданылады.
44. БУЫН
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: syllable
Орысша: слог
Мәтіннен:
Аузынан бірде-бір буын шықпайды.
Мағынасы:
Сөздің дыбыстық бөлшегі. Бұл сөйлемде адамның ештеңе айта алмай тұрғанын білдіреді.
Қосымша мысал:
Ол қорыққанынан бір буын да айта алмады.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- бір буын айту
- бірде-бір буын шықпау
- буынға бөлу
- буын саны
45. БОЛМЫС
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: being, nature, essence
Орысша: сущность, естество
Мәтіннен:
Оның бүкіл болмысы тым әлсіз көрінеді...
Мағынасы:
Адамның ішкі табиғаты, рухани және психологиялық күйі, жалпы жаратылысы.
Қосымша мысал:
Оның бүкіл болмысы мейірімділікке толы еді.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- адамның болмысы
- ішкі болмыс
- бүкіл болмысы
- болмысын өзгерту
46. ІШКІ КҮЙ
Сөз табы: Сөз тіркесі
Ағылшынша: inner state, emotional state
Орысша: внутреннее состояние
Мәтіннен:
Ал бүкіл ішкі күйі қайта табу мүмкін емес нәрсені іздегендей адасып кеткен.
Мағынасы:
Адамның жан дүниесі мен эмоциялық жағдайын білдіретін ұғым.
Қосымша мысал:
Оның ішкі күйі соңғы күндері қатты өзгерді.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- ішкі күй
- ішкі күйі бұзылу
- ішкі күйін түсіну
- эмоциялық ішкі күй
47. СҰЛБА
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: silhouette, outline
Орысша: силуэт
Мәтіннен:
...қараңғылыққа сіңіп кеткен ер адамның сұлбасы...
Мағынасы:
Адамның немесе заттың сыртқы пішіні қараңғыда немесе алыстан анық байқалатын бейнесі.
Қосымша мысал:
Тұман арасынан жалғыз адамның сұлбасы көрінді.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- адамның сұлбасы
- қара сұлба
- алыстан көрінген сұлба
- сұлбасы байқалу
48. ҚОЗҒАЛЫССЫЗ
Сөз табы: Сын есім
Ағылшынша: motionless, stationary
Орысша: неподвижный
Мәтіннен:
...төмендегі қозғалыссыз көлік ағынына...
Мағынасы:
Қимылдамай тұрған, орнынан қозғалмайтын күй.
Қосымша мысал:
Барлығы бірнеше секунд қозғалыссыз тұрды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- қозғалыссыз тұру
- қозғалыссыз дене
- қозғалыссыз қалып
- қозғалыссыз көлік
49. ҚҰЛАУ
Сөз табы: Етістік
Ағылшынша: to fall
Орысша: падать
Мәтіннен:
...құлағалы тұрғандай көрінеді.
Мағынасы:
Биік жерден төмен түсу немесе тепе-теңдікті жоғалтып жерге жығылу.
Қосымша мысал:
Ол тайып кетіп, жерге құлады.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- жерге құлау
- биіктен құлау
- құлап кету
- құлағалы тұру
Ескерту:
«Құлағалы тұру» белгілі бір әрекеттің болуға өте жақын қалғанын білдіретін әдеби құрылым.
50. ТІЛЕК
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: wish, desire
Орысша: желание, пожелание
Мәтіннен:
Оның бірінші тілегі, шеттен түсуіне көмектесетін біреудің келуі.
Мағынасы:
Адамның орындалуын қалайтын ойы немесе арманы.
Қосымша мысал:
Оның ең үлкен тілегі дәрігер болу еді.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- үлкен тілек
- шын жүректен тілеу
- тілек айту
- бірінші тілек
51. МҰЗ БОЛЫП ҚАТУ
Сөз табы: Тұрақты сөз тіркесі
Ағылшынша: to feel frozen, to freeze solid
Орысша: словно замёрзнуть, оцепенеть
Мәтіннен:
Неге аяқтары мұз болып қатып қалғандай сезілетінін түсінбейді.
Мағынасы:
Суықтан ғана емес, қорқыныштан немесе күйзелістен қозғала алмай қалған күйді бейнелі түрде білдіреді.
Қосымша мысал:
Қатты қорыққанынан аяқтары мұз болып қатып қалды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- мұз болып қату
- қатып қалу
- денесі мұздау
- қорқыныштан қату
Ескерту:
Бұл тіркес көркем әдебиетте адамның психологиялық күйін әсерлі жеткізу үшін жиі қолданылады.
52. САЗ
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: mud, mire
Орысша: грязь, трясина
Мәтіннен:
...немесе сазға батып қалғандай сезілетінін түсінбейді.
Мағынасы:
Сулы, жабысқақ топырақ. Әдебиетте көбіне тығырыққа тірелуді немесе қозғала алмауды бейнелейді.
Қосымша мысал:
Жаңбырдан кейін жолдың бәрі сазға айналды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- сазға бату
- қалың саз
- сазды жер
- саздан шығу
53. ЫРҒАҚ
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: rhythm, pace
Орысша: ритм
Мәтіннен:
...әлем өз ырғағын әдейі өзгертіп...
Мағынасы:
Белгілі бір қозғалыстың, өмірдің немесе әрекеттің тұрақты жүру тәртібі.
Қосымша мысал:
Әр адамның өмір сүру ырғағы әртүрлі.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- өмір ырғағы
- ырғағын өзгерту
- жұмыс ырғағы
- табиғат ырғағы
54. ШАҚЫРУ
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: call, summons
Орысша: призыв, зов
Мәтіннен:
...оның шақыруына жетер еді деп ойлайды.
Мағынасы:
Біреуді көмекке, кездесуге немесе белгілі бір әрекетке үндеу.
Қосымша мысал:
Ол достарының шақыруын қабыл алды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- көмекке шақыру
- шақыру қағазы
- шақыруға жауап беру
- ашық шақыру
55. ҚИСЫНСЫЗ
Сөз табы: Сын есім
Ағылшынша: illogical, unreasonable
Орысша: нелогичный, бессмысленный
Мәтіннен:
...қисынсыз нәрсені, орындалуы қиын нәрсені сұрап тұрғанын біледі.
Мағынасы:
Логикаға сәйкес келмейтін немесе ақылға қонымсыз нәрсе.
Қосымша мысал:
Бұл қисынсыз шешім көпшілікті таңғалдырды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- қисынсыз ой
- қисынсыз әрекет
- қисынсыз шешім
- қисынсыз талап
56. ШЕКТЕУ
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: limitation, restriction
Орысша: ограничение
Мәтіннен:
...өз санасында қатып қалған шектеулер жиынтығының ішінде тұтқын болып қалғысы келмейді.
Мағынасы:
Белгілі бір әрекетті орындауға кедергі келтіретін ішкі немесе сыртқы тосқауыл.
Қосымша мысал:
Кейде адамның ең үлкен шектеуі өз ойындары болады.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- ішкі шектеу
- шектеулер қою
- өзін шектеу
- шектеулерден арылу
57. ТҰТҚЫН
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: prisoner, captive
Орысша: пленник
Мәтіннен:
...шектеулер жиынтығының ішінде тұтқын болып қалғысы келмейді.
Мағынасы:
Басқа біреудің немесе белгілі бір жағдайдың еркінен шыға алмайтын адам. Көркем әдебиетте ауыспалы мағынада да жиі қолданылады.
Қосымша мысал:
Ол өз қорқынышының тұтқынына айналды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- тұтқын болу
- соғыс тұтқыны
- ойдың тұтқыны
- қорқыныштың тұтқыны
58. ТЕРЕҢДІК
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: depth
Орысша: глубина
Мәтіннен:
Өз ойларының тереңіне кіріп кеткен ол өзіне сұрақ қояды...
Мағынасы:
Бір нәрсенің төмен қарай немесе ішке қарай өлшемі. Ауыспалы мағынада адамның ойының немесе сезімінің күрделілігін білдіреді.
Қосымша мысал:
Бұл мәселенің тереңдігін бәрі бірдей түсіне бермейді.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- ойдың тереңдігі
- тереңіне үңілу
- үлкен тереңдік
- жан дүниесінің тереңдігі
59. ЖАСЫРЫНУ
Сөз табы: Етістік
Ағылшынша: to hide
Орысша: прятаться, скрываться
Мәтіннен:
Кім кімнен жасырынып жүр?
Мағынасы:
Біреуге көрінбеуге немесе табылмауға тырысу.
Қосымша мысал:
Бала ағаштың артына жасырынып қалды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- жасырынып жүру
- біреуден жасырыну
- көзден жасырыну
- шындықты жасыру
60. ҚАБАҚ
Сөз табы: Зат есім
Ағылшынша: eyelid
Орысша: веко
Мәтіннен:
Оның қабақтары жабыла бастағанда...
Мағынасы:
Көзді жауып тұратын қозғалмалы тері қатпары.
Қосымша мысал:
Шаршағаннан оның қабақтары айқара ашылмай тұрды.
Жиі қолданылатын тіркестер:
- қабағын жабу
- қабағын ашу
- қабақтары ауырлау
- қабағы іліну
Ескерту:
«Қабақ» сөзі қазақ тілінде «көңіл-күй» мағынасында да қолданылады (мысалы, қабағы қату), бірақ бұл мәтінде ол көздің қабағы мағынасында қолданылған.